De laatste tijd zijn twee prominente bouwprojecten telkens in het nieuws vanwege de grote kostenoverschrijdingen ten opzichte van het goedgekeurde budget. Het betreft de Amsterdamse Noord-Zuid lijn en de Maastrichtse Campus. Een ander bekend falend project was het Haagse tramtunnelproject.

Deze projecten halen het landelijke nieuws omdat de schaalgrootte de blikvanger is. Maar ook kleine(re) regionale bouwprojecten halen zelden hun targets. Zeg maar gewoon ‘zo goed als nooit’. Dat dergelijke projecten het landelijke nieuws niet halen, is in feite te betreuren. Het zou de Nederlandse bevolking én Den Haag kunnen waarschuwen voor een zeer gevaarlijke trend.

Het is zinvol eens te beschouwen welke aanleidingen voor grote kostenoverschrijdingen prominent in beeld komen.

Aanbestedingprocessen

Lokale overheden zijn ten aanzien van werken (boven een zeker minimaal bedrag) aanbestedingsplichtig conform de Europese Richtlijnen voor publieke aanbesteding. Nationaal geldt dat eveneens een aanbestedingsregiem volgens ARW richtlijnen geldt voor aanbesteding van werken onder de Europese drempelbedragen. Voor grote infrastructurele werken is altijd sprake van aanbesteding middels de Europese Richtlijnen.

Dergelijke aanbestedingsprocessen zijn veelomvattende papieren en juridische draken. De (inter)nationale rechtspraak is voortdurend druk bezet met klachtenprocedures die zien op (vermeende) onregelmatigheden op het procedurele vlak. Het gros van die zaken ziet niet eens inhoudelijk op het aanbesteden werk, maar veel meer op de juridische context van het aanbestedingsproces en de gunning. Dat proces laten we even voor wat het is.

Een aspect van het aanbestedingsproces dat wel zeer relevant is, is de prestatie die de aanbestedende dienst (meestal een overheid) verlangt van de inschrijvers (de aannemers – etc. – die aangeven op een werk te willen inschrijven en een offerte wensen te leveren). In Nederland is het zo dat de aanvrager in hoofdzaak verantwoordelijk is voor de juiste omschrijving van het werk middels een bestek, een specificatie of een programma van eisen. Daarbij is afhankelijk van de aard van een werk in welke mate de aanvrager uitputtend moet omschrijven wat hij wenst gerealiseerd te zien.

Tegenwoordig is het gebruikelijk bij aanbesteding van grote werken, zeker als die van infrastructurele aard zijn, om prestatie overeenkomsten na te streven. Daarbij stelt de aanvrager een lange lijst van eisen op, op basis waarvan de succesvolle inschrijver het betreffende werk dient te realiseren. Hoewel de overheid de suggestie wekt dat daarmee sec sprake is van prestatiebestekken (in jargon: ‘lumpsum turn key’ of ‘turn key’ werken), is dat in werkelijkheid vaak niet zo. Aanvragers blijken namelijk middels eisenverfijning nog zeer sturend op te treden en de keuzevrijheden aan de kant van de aannemer zeer drastisch te verkleinen c.q. te versmallen. Daardoor is niet alleen de aannemer minder vrij in de keuze, maar is de aanvrager ook nadrukkelijk mede verantwoordelijk voor de keuzetrajecten waarin hij de aannemer middels eisenverfijning stuurde. Dat is wellicht wat complex, en daarom lijkt een simpel voorbeeld handig.

Eisen in een aanvraag laten zich vrijwel altijd categoriseren. Eisen beginnen op hoofdlijnen en eindigen middels verdieping tot fijne eisen op component niveau. Een topeis kan bijvoorbeeld zijn dat een weg een bepaalde normbreedte moet hebben en onderhoudsvrij moet zijn in de eerste twee jaar. Dat laat de aannemer bijvoorbeeld nog de keuze voor drie soorten asfalt. In een meer verfijnde eis voor die weg kan echter staan dat de hoeveelheid neerslag die de weg goed moet kunnen verwerken kleiner of gelijk is aan 10 mm per uur. Dat kan de keuze van de aannemer terugbrengen tot twee asfaltsoorten. De fijnste eis kan dan weer zijn dat bij droge vorst de gladheid van de weg aan de strengste norm moet voldoen. Die fijnste eis kan ertoe leiden dat de aannemer in wezen slechts voor één soort asfalt kan kiezen. Dat gegeven betekent niet alleen dat de aannemer in concreto helemaal geen keuze vrijheid heeft, maar evenzo dat door de verfijningsslag de aanvrager de aannemer bovendien naar één soort asfalt stuurt. Als uiteindelijk die asfaltsoort anderszins niet blijkt te voldoen, dan is het niet perse zo dat de aannemer daar zomaar volledig aansprakelijk voor kan worden gehouden, want de aanvrager liet de aannemer immers impliciet geen keuze. Men kan zich voorstellen dat een veel complexer eisenhuis voor bijvoorbeeld elektrotechnische installaties of besturingssystemen geldt en evenzo in verfijningslagen aannemers tot ‘keuzes’ dwingt. Als de aannemer die niet snel kan vaststellen bij offertevorming omdat hij bijvoorbeeld eerst een stuk ontwerp zal moeten doen, voordat de verfijnde eisen ‘hun werk’ doen richting systeemkeuzes, dan kan een ieder zich voorstellen dat aannemers niet alleen bezwaar maken in de zin van aansprakelijkheid, maar ook regelmatig de trom roeren omdat zij zich misleid voelen omdat ze uiteindelijk blijken nauwelijks of geen vrije keuze van materiaaltoepassing te hebben. Dat soort kwesties spelen prominent bij de bekende meerwerk kwesties die hoofdaanleiding vormen voor budgetoverschrijdingen.

Een andere kwestie is de gesteldheid van bouwterreinen en grond- en bodemgesteldheden. Hoewel aannemers de verplichting hebben zich bijvoorbeeld te vergewissen van informatie die zij redelijkerwijs kunnen vergaren, worden regelmatig gegevens beschikbaar gesteld. Die informatie kan beschikbaar zijn uit een vooronderzoek (bijvoorbeeld: is de bodem sterk vervuild, zo ja, dan worden de saneringskosten hoog) of uit eerdere onderzoeken. Als een aannemer die gegevens beschikbaar worden gesteld, mag hij er in wezen vanuit gaan dat die gegevens zich binnen bepaalde aannemelijke accuratesse marges bevinden. Het is immers onwenselijk als alle inschrijvers bijvoorbeeld zelf een bodemonderzoek laten verrichten. Dat zou onnodig veel kosten bij het werk betrekken. Overeenkomsten proberen wel dergelijke verantwoordelijkheden bij aannemers neer te leggen (in de trant van “aannemer neemt verantwoordelijkheid van accuratesse grondgegevens over”), maar men slaagt er zelden in bij disputen dergelijke pretenties waar te maken. Immers, een door de gemeente ingehuurde professionele partij die bodemonderzoek doet vlak voor een project tot aanbesteding komt, kan bij grote afwijkingen van de bevindingen vanuit grondonderzoek, bezwaarlijk de aannemer aanrekenen dat hij het onderzoek niet als leidend voor zijn prijsbepaling hanteerde. Het zou immers onredelijk bezwarend worden en de deur wagenwijd openzetten naar bewust oppervlakkig onderzoek door de gemeente. De rechter matigt dan ook meestal zulke doorschuifbepalingen of vernietigt zo’n bepaling in het geheel.

Een laatste veelvoorkomende kwestie is die van de aannemer die wordt ingehuurd om een door of namens de gemeente vervaardigd ontwerp c.q. bestek te realiseren. Daarbij fungeert de uitvoerend aannemer vooral als bouwer en dus niet als ontwerper. Het betreft dan bijvoorbeeld een door de stadsarchitect ontworpen kunstwerk (in de infrawereld duidt men met het begrip kunstwerk op een brug, viaduct, sluis, etc.) of complex. Met de architect worden vaak bindende afspraken gemaakt dat het ontwerp niet mag worden aangetast. Maar tegelijkertijd blijkt vaak dat wat architecten in het hoofd hebben zitten, bouwkundig slechts met kunstgrepen kan worden gerealiseerd. Als die kunstgrepen niet heel duidelijk worden geduid in het uit te voeren bestek, dan zal de uitvoerend aannemer bij sturing door de architect bij de opdrachtgever aankloppen voor extra vergoeding. Dat laatste geldt evenzo voor aannames die door partijen welbewust worden gedaan.

Aannames – ofwel onzekere uitgangspunten – staan in vrijwel alle grote bestekken, specificaties en ontwerpen. Vrijwel geen groot werk wordt aanbesteed zonder aannames. Het is immers – zeker in Nederland – zo dat bouwwerken met de meest moderne technieken moeten worden gerealiseerd. Die vooruitstrevendheid brengt risico’s mee, die de aannemer lang niet altijd aanvaard als de zijne. Als de gemeente Amsterdam een metrolijn wenst aan te leggen die niet door open werken mag worden aangelegd, en men dus voor het specifieke geval van de oude – niet onderheide – binnenstad een boorproces als enige haalbaar procedé hanteren wil, dan brengt zo’n ‘eerste toepassing’ relatief grote risico’s met zich mee. Als de aannemer zich die risico’s volledig moet toerekenen, wordt zijn tarief onbetaalbaar. Dus worden dergelijke risico’s in voorfases vaak relatief eenvoudig in portefeuille gehouden bij de opdrachtgever. Daarnaast komt het uiterst vervelende fenomeen van onvoorziene omstandigheden of overmacht bij grote projecten veel vaker om de hoek kijken dan bij kortlopende beperkte projecten. Als men wederom het Amsterdamse project neemt – of voordien het Haagse tramtunneltraject – dan is het ondoenlijk de gesteldheid van het gehele beoogde tracé voldoende voor te verkennen. Men neemt aan dat grondmonsters of proefputten een representatief beeld bieden van het gehele tracé, maar door de bewerkelijkheid en risico’s van proeven op tracédelen met aanpalende bebouwing, is het meestal ondoenlijk voldoende proeven te nemen. De risico’s die overblijven, blijven vrijwel altijd voor de opdrachtgever. Wederom geldt immers dat de aannemer zijn risico anders nauwelijks kan prijzen.

Dales en Heertje

Emeritus hoogleraar economie Arnold Heertje, een gekend zijlijner in ons land, ontglipte recent een zware beschuldiging richting openbaar bestuur, in bijzonder het voormalige Amsterdamse deel daarvan. Bij RTL-Z schreef Heertje dat oud-wethouder Geert Dales (VVD) van de gemeente Amsterdam de grondlegger was van valse voorlichting inzake het kommerrijke Amsterdamse Noord-Zuidlijn project. Dales zijn voorstelling van zaken richting de Gemeenteraad van Amsterdam betreffende de budgetvastheid van het project was volgens Heertje pure en welbewuste misleiding geweest. Hij vulde die beschuldiging aan met het feit dat de verzameling ambtenaren achter Dales bovendien te incompetent was om dergelijke complexe projecten betrouwbaar te begroten én te begeleiden. Dales had slechts een post van 4% onvoorzien opgenomen in zijn aan de Raad voorgelegde begroting. Heertje voegde daaraan toe dat 25-30% gebruikelijker was.

De emeritus professor had volkomen gelijk in zijn beschuldiging aan het adres van Dales en zijn ambtenaren. Incompetent in het kwadraat en vanuit dat uitgangspunt onverantwoord om met slechts 4% onvoorzien te werken, zeker gegeven het feit dat een zeer vooruitstrevend binnenstedelijk project onderliggend was. Maar om nu te zeggen dat 25-30% onvoorzien een gebruikelijk uitgangspunt is, is overdreven. Dat is een onwaarheid. Als men een project juist begroot en tegen de juiste voorwaarden aanbesteed, is een post onvoorzien van 30% absurd. Daarop kan men immers totaal niet sturen, want wanneer in de projectvoortgang denkt men welke mate van onvoorziene overschrijding te bereiken? Een juist begroot project heeft immers in de vele activiteiten reeds enig vet zitten. Begroten op dezelfde cijfers als de verwachte offertes is onverstandig, hoewel het veel te vaak gebeurt. Een post onvoorzien van 10-15% is echter wel heel gebruikelijk, zeker voor risicovolle projecten. Het grote bezwaar bij het Amsterdamse project was echter dat de onduidelijke post ‘risico opdrachtgever’ niet te prijzen viel. Dales heeft nadrukkelijk verzuimd om de Raad van Amsterdam mee te geven dat er een grote risicopost was, die niet door de aannemers zou worden gedragen. Doodeenvoudig, omdat die aannemers die post weigerden te aanvaarden. En die weigering is al een teken aan de wand, want een betrouwbaar in te schatten risico neemt een aannemer wel op zich, als hij die mag prijzen. Dales zijn presentatie van een strak ingemeten budget en zijn bewering dat 4% onvoorzien voldoende was, misleidde de Gemeenteraad.

Dat Heertje de voormalig wethouder zwaar aanviel is terecht en gezien de arrogantie van Dales in zijn verweer voor de raadsonderzoekscommissie zelfs uitgelokt door de pedante VVD’er. Maar tegelijkertijd kan weer worden vastgesteld dat zelfs de grote en niet van algemeen intellect gespeende Gemeenteraad van Amsterdam zich volkomen heeft laten ringeloren. Zoals voordien de Raad van Den Haag en nadien die van Maastricht. Het geeft maar weer eens aan hoe onhoudbaar de platte democratie is versus competentie. Je kunt wel ambiëren dat iedere inwoner van een land middels een democratisch proces gekozen volksvertegenwoordiger moet kunnen spelen, maar dat is een aanslag op de competentie van het openbaar bestuur. In wezen simplificeert de kieswet en de grondwet het bestuursproces door geen enkele competentietoets mogelijk te maken voor openbaar bestuur. Slechts een enkele functionaris, een enkele minister, moet zich kwalificeren middels een opleidingseis, zoals de Minister van Justitie.

Dales heeft de Gemeenteraad welbewust om de tuin geleid. Maar de Raad heeft zitten slapen. Zoals de Leiderdorpse Raad zich indertijd structureel liet ringeloren door Victor Molkenboer, zo liet de Amsterdamse Raad zich bewust misleiden door Dales. De Amsterdamse Raad heeft zonder aanleiding zich verlaten op de rapporten die Dales voorlegde en melding maakten van haalbaarheid en betrouwbaarheid van het project. Niemand die zich in de mitsen en maren of andere kleine lettertjes verdiepte, niemand die kennelijk de merites van de risico inventarisatie zorgvuldig tot zich nam. Gemeenteraden laten zich blijvend ringeloren door de zogenaamde adviseurs en consultants, die zoals te doen gebruikelijk, hun mitsen, maren en overige voorbehouden duidelijker vermelden dan hun werkelijke verwachtingen.

Dat terwijl de Amsterdamse Raad had kunnen leren van de Haagse tramtunnelaffaire. Ook daar een lichtzinnig gemeentebestuur dat zich weinig bekommerde om de bij de gemeente liggende risicoportfolio en zich liet misleiden door blinde ambitie. Het werd een catastrofe. Maar het Haagse echec was van geheel andere proporties dan het Amsterdamse. Was in Den Haag nog sprake van een budget van € 139 miljoen en een uiteindelijke kostprijs van € 234 miljoen, in Amsterdam is sprake van – nu reeds – een verdubbeling. De begroting van € 1,4 miljard is nu al goed voor een werkelijke kostprijs van € 3,1 miljard. Dan is er geen sprake meer van een vergissing, maar van grotesk broddelwerk. Zoals Arnold Heertje volkomen terecht Geert Dales voorhield: je bent een beunhaas. Waarvan akte!

Maastrichtse Campus

De Maastrichtse Campus is een prachtig ontwerp. De Spaanse toparchitect Santiago Calatavra was recent nog in het nieuws wegens zijn prachtige ontwerp voor het centraal station van Luik, dat overigens zo’n dissonant is in zijn omgeving, dat het begrip Stedenbouwkundige Visie weer een geheel nieuwe lading heeft gevonden. Calatavra is een architect die zich ontegenzeglijk heeft laten inspireren door Gaudi. De man weet met staal en transparante materialen ongelofelijk indrukwekkende moderne architectuur te tonen, die niet alleen trendzettend is, maar bovenal ook complex in haar eenvoud. Een ieder die van architectuur houdt – zoals ondergetekende – adviseer ik de website van Calatavra te bezoeken: http://www.calatrava.com/main.htm

De Universiteit van Maastricht wilde haar universiteit prominent facilitair vorm geven en koos daarom voor een gedurfd ontwerp van Calatavra. De universiteit werkte samen met de Maastrichtse OG gigant Servatius bij de totstandkoming van het nieuwe universiteitscomplex, waarbij voor het eerst in Nederland een grote campus (naar Amerikaans voorbeeld) zou worden gerealiseerd. Servatius is in deze de opdrachtgevende partij richting markt.

Servatius is een van de woningbouwcoöperaties die uit de eigen schaduw is getreden na de privatisering van de sector. Die onverstandige privatisering heeft alom in den lande voor rampzalige ondernemingen geleid, waar naast absurde salarissen voor bestuurders veel te veel hooi op de vorken wordt genomen door bedrijven die na decennialange beperkte ervaring met tamme beheerportefeuilles ineens als grote onroerend goed ondernemers een te grote broek aantrekken. In Rotterdam leidde het tot het absurdistische ombouwplan van Woonbron van een voormalig HAL schip (SS Rotterdam), dat met goedkeuring van de Minister der kansenwijken tot een grote mislukking werd ten bedrage van slechts € 175 miljoen. Servatius heeft nu een strop die volgens berichten ook al rond de dertig tot veertig miljoen euro bedraagt bij de aanbesteding en bouw van de Maastrichte Campus. De oorspronkelijke budgetten ter grootte van € 165 miljoen zijn dus ook daar reeds 25% overschreden, terwijl de fundatie nog niet eens is afgerond. De bouw ligt inmiddels stil.

In Limburg ligt het Orbis Medisch Centrum. Het Startrek ziekenhuis dat hypermodern is en ook al zo gierend over budget werd gerealiseerd op basis van een futuristische specificatie van gerobotiseerde verpleging en overige volstrekt overbodige modernismen. Zoals bij de Campus ook al het geval, is de afstand tussen ambitie en doelgerichte eerlijke bedrijfsdoelstelling veel te groot geworden. In plaats van personeel rijden er robots rond, zijn allerlei handelingen geautomatiseerd en zijn patiënten voorzien van allerlei fijne elektronica zoals laptops en overige vermaakzaken. Handig, want on-line bestellen van de ziekenhuishap is een van de mogelijkheden. Orbis is ook al zo’n private onderneming die uit de neo-liberale zomer van de laatste twee decennia ontsproot. Aan de rand van het faillissement raakte het dominante regionale Orbis, waarvan de regio Sittard bijkans afhankelijk is. Het leidde zelfs tot Kamervragen dat het bedrijf de continuïteit van de lokale zorg bedreigen zou bij een faillissement. Voor zo’n € 300 miljoen begroot, maar uiteindelijk meer dan € 370 miljoen kostend. En wie zou dat verschil anders betalen dan de consument, in geval van deze instelling dus de patiënt. Gezien de omslag van de medische kosten middels collectieve verzekeringen dus alle patiënten (in spé) van heel Nederland. De aanbesteding van het buitengewoon complexe hypermoderne ziekenhuis – ongekend modern in de wereld – kostte 20% meer dan voorzien.

Het zijn voorbeelden van slechte aanbestedingen. Maar aanbestedingen waar direct of indirect de consument of de belastingbetaler ook opdraait voor de meerkosten. De Universiteit van Maastricht zal zijn gebruikers aanslaan voor de kosten, terwijl studiebeurzen worden bevroren. Renteloos bijlenen voor de studenten dus, waarbij de rentekosten omgeslagen worden naar de Nederlandse bevolking. Net zoals bij Orbis, waar de collectieve verzekering wegens te hoge medische declaratiekosten dankzij grappen als het Startrek ziekenhuis veel te duur wordt.

Stokpaardje

De grote projecten zoals hierboven geschetst, die zien op de collectieve sector of simpelweg de lokale bevolking, zijn maar enkele voorbeelden van de massa incompetentie in openbaar bestuur en halfgeprivatiseerde instellingen. Want hoewel de dromers der neoliberalistische stromingen – sommigen tot op de dag van vandaag – denken dat privatisering het antwoord op alles is, is de privatisering van het nutswezen (inclusief banken, wat in concreto een nutssector is) een faliekante mislukking. Bovendien drukken de kosten van die privatisering nog steeds op de collectieve rekening. Want de aanbestedingsflaters van Servatius en Orbis worden gewoon collectief omgeslagen middels directe- of indirecte lastenverhogingen. De student die meer voor zijn kamer, studie of sport betaalt en de collectief verzekerde Nederlander die extra betaalt voor de opgepimpte verzorging in Sittard.

Vooruitgang is een mooi streven. Maar het dient te gebeuren met de menselijke maat, binnen redelijke grenzen. Overheden waren traditioneel tamme en trage volgers, maar tegenwoordig zitten overheden voorin de markt. Het zijn trendzetters geworden. Noem dat maar vooruitgang, maar in wezen is er sprake van ambities en doelstellingen die sec voorbij gaan aan de basisbehoefte die openbaar bestuur heet. Nergens is bedoeld dat openbaar bestuur de taak heeft grensverleggend in de openbare ruimte te ondernemen. Maar men doet dit wel. De vermaledijde PPS constructies – de Publiek Private Samenwerkingen – leveren overheden op die in tandemformatie ondernemen. Dat ondernemen doen die overheden met het door burgers verschafte werkkapitaal. De vroeger o zo ontnuchterende nut- en noodzaaktoets is volkomen uit beeld aan het raken. Overheden kijken naar de buren, willen zich profileren. Een enclave als Maastricht die zich versus universiteitsteden als Amsterdam en Leiden wil profileren als de internationalistische universiteit van Nederland. Ja, het hoger onderwijs heeft het maar slecht. Geld gaat tegenwoordig op aan faciliteiten, uitstraling, allure, maar voor de werkelijke instellingsdoelstelling – kwaliteitsonderwijs – blijft steeds minder over. Lang leve de privatisering en zelfstandigheid.

Met die dramatisch snel gestegen ambitieniveaus in openbare bestuur en periferie is de competentie totaal niet meegegroeid. Deze instellingen en besturen ontberen de kennis. Zoals Arnold Heertje terecht aanmerkt, zijn het beunhazen die het openbaar bestuur vormen. En uitzonderingen daargelaten, is dat een gegeven. Zou een oprecht objectieve commissie van deskundigen in Nederland de grote en grotere aanbestedingen in den lande eens gaan toetsen op doelmatigheid en projectbeheersing, dan zou Nederland een aardschok meemaken als de resultaten ongecensureerd zouden worden gepubliceerd. Geen geregisseerde tragikomedie als de Bouwfraude, die slechts mild oordeelde over de incompetentie van het openbaar bestuur, maar een zwartboek der aanbestedingsblunders.

Maar bestuurlijk Nederland verdedigt zich conform de Dales norm. De bekende Pontius Pilatus stijlfiguur. Victor Molkenboer was de Leiderdorpse Dales, volkomen wars van enige zelfreflectie. Maar wel gauw weggesolliciteerd richting Leerdam, voordat de aarde te heet onder de voeten werd. Nee, aan Victor lag het niet. Aan zijn PvdA ook niet. Die hielden zelfs met natte voeten op de brug, het zinkende schip virtueel drijvend door te wijzen op de komende alles compenserende meevallers. CDA en GL huilden als dommige wolven mee in het bos. Het is tegenwoordig dus een standaardopstelling van een gemeentebestuur. Men neemt niet eens verantwoordelijkheid meer. Iedereen is gek, behalve zij. Hoe grotesk karikaturiseert men daarmee in feite de onhoudbaarheid van het huidige openbare bestuur.

Mijn stokpaardje is daarmee weer van stal. Het is hoog tijd voor een grondige herziening van het openbare stuur. Regionale competentiecentra zijn noodzakelijk. Grote bestuursentiteiten die qua grootte stadsprovincies vormen. Een werkelijke aansprakelijkheid voor openbaar bestuurders, en geen politiek verantwoordelijkheid op afstand met een riant wachtgeld. Aansprakelijkheid, ook als men inmiddels elders in het openbare bestuur aan de slag is. Daarbij de mogelijkheid van tussentijdse gemeentelijke verkiezingen in plaats van de zekerheid van vier jaar besturen. Ambtenaren veel meer loskoppelen van het politieke bestuursdeel dat college heet. De wijze waarop ambtenaren door colleges worden gedwongen politiek correcte nota’s en begrotingen te leveren riekt naar valsheid in geschrifte. Maar wel op legale wijze, zoals het wettelijk is voorgeschreven.

Ik wacht echter nog steeds met smart op de politieke partij die het aandurft om de kwestie van de kwaliteit van het openbaar bestuur aan te kaarten, op de agenda te zetten. Niet de populistische spasmen van D’66 met volkomen zinloze natte kreten als gekozen burgemeesters of premiers. Populisme ten top. Nee, durf eens het mes te zetten in ‘verworvenheden’ als de zich tegen ons kerende ongekwalificeerde democratisch gekozen volksvertegenwoordiger of de buitengewoon beperkte aansprakelijkheid van bestuurders. Durf eens voor te stellen provinciaal bestuur – een erfstuk uit onze republikeinse tijd – op te heffen en Nederland op te delen in een 25 regionale besturen. Af van de 450 gemeentebesturen, af van de moloch van 13 provinciale staten. Wie durft? Wie of wie?

Allert Goossens